Έγκλημα και τιμωρία

Γράφει η Ηλιάνα Βολονάκη

Έγκλημα και τιμωρία. Δολοφόνος, κάποιος, διαμαρτυρόμενος για την κοινωνική αδικία και καταγγέλλοντάς την, προβληματίζεται αν σε τελευταία ανάλυση είναι ο ίδιος εγκληματίας, τη στιγμή που όσοι κάνουν τους πολέμους ευθύνονται για εκατομμύρια θανάτους σε όλο τον κόσμο.

Έγκλημα και τιμωρία

Το Έγκλημα και τιμωρία, το μυθιστόρημα του Ρώσου συγγραφέα Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, εκδόθηκε πρώτη φορά το 1866, σε δώδεκα συνέχειες στο περιοδικό λογοτεχνίας Ο Ρώσος αγγελιοφόρος.

Όταν το πήρα στα χέρια μου, δεν μπορούσα να το αφήσω!

Πριν όμως σας το παρουσιάσω μέσα από τα δικά μου μάτια, θα ήθελα να σας γράψω λίγα λόγια για αυτόν τον λατρεμένο συγγραφέα, μία παγκόσμια μορφή της λογοτεχνίας.

Λοιπόν, αγαπημένοι μου φίλοι… 

Ο Ντοστογιέφσκι γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 1821 στη Μόσχα. Ο πατέρας του ήταν γιος κληρικού, και δεν ήταν αριστοκράτης. Σύμφωνα, μάλιστα, με την παράδοση της εποχής, θα έπρεπε να γίνει και αυτός κληρικός, αλλά κατόρθωσε να σπουδάσει ιατρική, να γίνει στρατιωτικός γιατρός, και με τη σταδιοδρομία του κατόρθωσε να μπει στην κληρονομική αριστοκρατία. 

Αξίζει να σημειωθεί πως, φεύγοντας από τη στρατιωτική υπηρεσία, τελείωσε την καριέρα του ως διευθυντής ενός πτωχοκομείου στη Μόσχα. Θα μπορούσα να σχολιάσω, αν έχετε την ίδια άποψη, πως η κοινωνική αφετηρία του βρισκόταν στο σύνορο της αριστοκρατίας και των ανθρώπων από άλλη τάξη, δηλαδή άτομα του μη αριστοκρατικού μεσαίου στρώματος, με προσωπικές ικανότητες και επιτεύγματα, τα οποία είχαν κατορθώσει να αποκτήσουν πρόσβαση στο ανώτερο στρώμα, κυρίως ως καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι, συγγραφείς, δάσκαλοι, γιατροί. Προϋπόθεση; Ένα υψηλότερο πνευματικό επίπεδο.

Το 1831, αγαπημένοι μου φίλοι, ο πατέρας του Ντοστογιέφσκι αγόρασε ένα μεγάλο αγρόκτημα με τρία χωριά, και για να εξασφαλίσει την οικογένειά του και για να έχει πρόσβαση στην αριστοκρατία. Κατά κάποιο τρόπο, θα μπορούσα να πω ότι ο Ντοστογιέφσκι έχει ένα πλεονέκτημα. Δεν χρειάζεται να μεγαλώσει μέσα στη φτώχεια και στη στέρηση.

Το γεγονός πως ο πατέρας του θα δολοφονηθεί το 1839, επειδή ήταν μισητός από τους χωρικούς λόγω του σκληροτράχηλου και αυταρχικού του χαρακτήρα, επηρεάζει ιδιαίτερα την ψυχική και μη υγεία του Ντοστογιέφσκι, ο οποίος, ύστερα από μία αρχική κατ΄οίκον διδασκαλία, πηγαίνει οικότροφος σε δύο σχολεία στη Μόσχα, ένα από τα οποία ήταν γαλλικό.

Τελειώνοντας το σχολείο, συνέχισε τις σπουδές του στην Πετρούπολη, σε κρατική στρατιωτική σχολή μηχανικών, και για σύντομο χρονικό διάστημα άσκησε αυτό το επάγγελμα. Το 1843 να σας ενημερώσω πως αποχώρησε οριστικά από αυτό το επάγγελμα και, έτσι, λαμβάνει την απόφαση να ασχοληθεί αποκλειστικά και μόνο με τη λογοτεχνία. Αυτό δεν ήταν παρά το αποτέλεσμα μίας μακράς πορείας, η οποία ξεκινούσε από τα χρόνια της σχολικής εκπαίδευσής του. Μιας, θα έλεγα, σταθερής αξίας, αλλά και ενός αξιόλογου αντιπροστατευτικού προσανατολισμού του στη λογοτεχνία.

Τον Απρίλιο του 1849, ο Ντοστογιέφσκι συνελήφθη και πέρασε από έκτακτο στρατοδικείο, με την εξής κατηγορία: Συμμετοχή σε προδοτική συνωμοσία.

Σε συζήτησή μου με ιστορικό τέχνης, μου ανέφερε πως την άνοιξη του 1849, είχε προσχωρήσει σε μια πολιτικοφιλοσοφική λέσχη που έγινε γνωστή ως κίνηση Πετρασέφσκι ή οι Πετρασέφσκηδες. 

Του επιβλήθηκε, μάλιστα, ποινή, για τέσσερα χρόνια καταναγκαστικά έργα και στρατιωτική υπηρεσία ως απλός στρατιώτης για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα. Στο δικαστήριο δεν αρνήθηκε ούτε τις φιλελεύθερες πεποιθήσεις του ούτε το ενδιαφέρον του για τον ουτοπικό σοσιαλισμό, ιδιαίτερα για τις ιδέες του Σαρλ Φουριέ ή τη διαμαρτυρία του για πολλά φαινόμενα της ρωσικής πραγματικότητας. Παρουσίασε τον εαυτό του ως έναν αφελή, αλλά και έντιμο ανθρωπιστή και λόγιο, ο οποίος απέβλεπε στο γενικό καλό της ανθρωπότητας, κυρίως όμως ήθελε μέσα από την πλούσια βιβλιοθήκη των Πετρασέφσκι να γνωρίσει τα νεότατα λογοτεχνικά ρεύματα της Ευρώπης.

Το αποτέλεσμα; Το δικαστήριο δεν δέχθηκε αυτή του την εξήγηση και στις 16 Νοεμβρίου 1849, ο Ντοστογιέφσκι και οι σύντροφοί του δικάστηκαν και καταδικάσθηκαν σε θάνατο. 

Ακολούθησε, αγαπημένοι μου φίλοι, ένας πόλεμος νεύρων με εικονικές εκτελέσεις και ατέλειωτες ώρες παραμονής σε μια πλατεία της Πετρούπολης, στις 22 Δεκεμβρίου του 1849, σε αναμονή του εκτελεστικού αποσπάσματος. Η ποινή του μετατράπηκε τελικά σε τετραετή εξορία και καταναγκαστικά έργα στο Ομσκ της Σιβηρίας.

Το φθινόπωρο του 1855 κατάφερε να γίνει υπαξιωματικός και τον επόμενο χρόνο προήχθη σε αξιωματικό. 

Τον Μάρτιο του 1859, του επιτράπηκε να επιστρέψει στην ευρωπαϊκή Ρωσία, όχι όμως ακόμα στις μεγάλες πόλεις. Αυτό συνέβη τον Δεκέμβριο του 1859.

Τον Φεβρουάριο του 1857 κάνει τον πρώτο του γάμο, με την Μαρία Ισάγιεβα, που λίγο πριν είχε χηρέψει. Ήταν μία μορφωμένη, γοητευτική γυναίκα, συνάμα όμως έπασχε από ανίατο πνευμονικό νόσημα, νευρική και ευερέθιστη, υστερική, αν όχι ψυχοπαθής, όπως θα την χαρακτηρίζαμε στη σημερινή εποχή.

Το 1859, με την επιστροφή του στην Πετρούπολη, μαζί με τον αδελφό του εκδίδουν δύο περιοδικά, τα οποία, όμως, δεν σημείωσαν επιτυχία, με αποτέλεσμα ο Ντοστογιέφσκι να βρεθεί καταχρεωμένος. Ο μόνος τρόπος για να συγκεντρώσει χρήματα και να ξεπληρώσει τα χρέη του ήταν η συγγραφή. Την ίδια περίοδο εκδηλώθηκε και το πάθος του για τα τυχερά παιχνίδια, που τον έφερε στο χείλος της υλικής και της σωματικής καταστροφής.

Σε αυτό το διάστημα γράφει ένα από τα καλύτερά του έργα: Έγκλημα και Τιμωρία.

Μα τι να πρωτογράψω για αυτό το εξαίσιο έργο!

Πώς να σας το παρουσιάσω μέσα σε λίγες λέξεις;

Μια ρομαντική ψυχή, σαν εμένα, παίρνει στα χέρια της ένα αυστηρά αστυνομικό, ψυχολογικό θα έλεγα θρίλερ, και το απογειώνει! Να σας πω την αλήθεια, όλη νύχτα δεν κοιμήθηκα, διότι έβλεπα τις σκηνές του βιβλίου να ξετυλίγονται εμπρός μου και ένιωθα σαν να ήμουν εγώ ο κεντρικός άξονάς του.

Ο Ρασκόλνικωφ, λοιπόν, αγαπημένοι μου φίλοι, φοιτητής της Νομικής στην Αγία Πετρούπολη, διαπράττει έναν διπλό φόνο, μιας γριάς τοκογλύφου και της αφελούς αδελφής της. Κίνητρο της δολοφονίας ήταν η ληστεία, αλλά, εσωτερικά, ο Ρασκόλνικωφ νιώθει μια βαθιά θέληση να ξεπεράσει τον εαυτό του και να υπερβεί τα όρια που του προβάλει η κοινωνία, με σκοπό να την αλλάξει.

Μετά τη δολοφονία, ο Ρασκόλνικωφ αρχίζει και κατακλύζεται από αντιφατικά αισθήματα, τύψεις και παράνοια, που εντείνονται όταν στη ζωή του μπαίνουν αρχικά ο Ραζουμίχιν, συμφοιτητής του που ανησυχεί για την υγεία του και του συμπαραστέκεται, η αδελφή του, Ντουνιά, και η μητέρα του, που έρχονται από το χωριό τους για τον γάμο της πρώτης. Ο Ρασκόλνικωφ διώχνει τον γαμπρό, διαλύοντας τον αρραβώνα. Παράλληλα, αναπτύσσει σχέσεις με μία ορφανή νεαρή πόρνη, τη Σόνια, που εργάζεται για να θρέψει τα μικρότερα αδέλφια της και τη φυματική Κατερίνα Ιβάνοβνα, τη μητριά της. Καταδιώκεται από τον δαιμόνιο Πορφύρη Πετρόβιτς, ο οποίος ξέρει από την αρχή πως είναι ο ένοχος και σπρώχνει τον Ρασκόλνικωφ να κάνει τρομερά λάθη.

Εμφανίζεται ο Σβιντριγκάιλωφ, χήρος κτηματίας από το χωριό του Ρασκόλνικωφ, ο οποίος είχε κάνει ανήθικες προτάσεις στην αδελφή του, και τώρα, γνωρίζοντας πως ο Ρασκόλνικωφ είναι δολοφόνος, τον εκβιάζει. Ο Ρασκόλνικωφ αρνείται να του δώσει την αδερφή του και ο Σβιντριγκάιλωφ κάνει απόπειρα βιασμού προς εκείνη. Όταν όμως διαπιστώνει τη φρίκη με την οποία τον αντιμετωπίζει, αυτοκτονεί.

Ο Πορφύρης λέει στον Ρασκόλνικωφ να παραδοθεί για να μειώσει την ποινή του. Ο Ρασκόλνικωφ συναντά τη Σόνια και της ομολογεί τα εγκλήματά του. Τότε εκείνη τον παροτρύνει με τη σειρά της να παραδοθεί. Τελικά, λυγίζει και παραδίδεται στην αστυνομία, και καταλήγει στη Σιβηρία. Ο Ρασκόλνικωφ, ωστόσο, μετανιώνει για το έγκλημα και συνειδητοποιεί τον έρωτα του για τη Σόνια, που τον ακολουθεί ως τη Σιβηρία. Και οι δύο ενωμένοι περιμένουν να τελειώσουν τα επτά χρόνια φυλακής για να ξεκινήσουν μια νέα ζωή.

Μα, πείτε μου, δεν είναι ένα ψυχολογικό θρίλερ και συνάμα συνάντηση του εαυτού μας και των συναισθημάτων μας;

Δεν έρχεται αντιμέτωπο με σκέψεις, ίσως και βασανιστήρια, σημερινών ανθρώπων, ατίθασων σκέψεων και δεδομένων καταστάσεων;

Δεν είναι λίγες οι φορές που τα μεγάλα κλασικά έργα έρχονται σε σύγκρουση με τις ανθρώπινες ιστορίες.

Ένα έγκλημα για το οποίο υπεύθυνη είναι η ίδια η κοινωνία, θα το ονόμαζα, με το Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, στο πρόσωπο του θύτη που είναι συγχρόνως και θύμα, να προβάλλει την υπαρξιακή του αγωνία σε έναν κόσμο ζοφερό. Με το Έγκλημα και τιμωρία, ο συγγραφέας θέτει ενώπιόν μας το υπαρξιακό πρόβλημα: Δολοφόνος, κάποιος, διαμαρτυρόμενος για την κοινωνική αδικία και καταγγέλλοντάς την, προβληματίζεται αν σε τελευταία ανάλυση είναι ο ίδιος εγκληματίας, τη στιγμή που όσοι κάνουν τους πολέμους ευθύνονται για εκατομμύρια θανάτους σε όλο τον κόσμο.

Η ψυχολογική ανάλυση του ήρωα από το μεγάλο Ρώσο συγγραφέα δίνει στο έργο βάθος και ο προβληματισμός του το καθιστά διαχρονικό. Δίκαια, λοιπόν, θεωρείται ένα από τα μεγάλα μυθιστορήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και διδάσκεται σε πολλές πανεπιστημιακές σχολές ψυχολογίας του σύγχρονου κόσμου.

Επιμέλεια κειμένου: Ζωή Τσούρα

Απάντηση