Γράφει ο Χρίστος Ρ. Τσιαήλης

Κι όμως, όσο κι αν ωρυόμαστε, το διαδίκτυο βοηθά τη Λογοτεχνία. Έχω δει να ωθεί φίλους στο να παρευρεθούν σε διάφορα φεστιβάλ βιβλίου και σε παρουσιάσεις νέων εκδόσεων, ή παραστάσεις συγγραφέων που σε κανονικές συνθήκες δεν θα το έκαναν ή δεν θα γνώριζαν.

Τώρα με όλη τη μαζική και εύκολη, 24ωρη αυτή ενημέρωση, πολύ περισσότερος κόσμος γνωρίζει για τα λογοτεχνικά δρώμενα και η αριθμητική παρουσία επισκεπτών είναι μεγαλύτερη. Αυτό πιθανόν να έχει ωθήσει και την άνθιση των λογοτεχνικών εκδηλώσεων.

social mediaΌχι, δεν με βρίσκετε σε στάση άμυνας απέναντι σε κάποια συγκεκριμένη κατηγορία ή επίθεση προς τα social media, ούτε ακούω τον παλμό των συντηρητικών του χώρου, που βεβαίως υπάρχουν και πάντα θα υπάρχουν.

Ο παλμός των συντηρητικών είναι ηρεμότερος τα τελευταία χρόνια. Υπάρχει μια γενικότερη αποδοχή, ή, αν θες, παραδοχή. Όλοι πια χρησιμοποιούν το κοινωνικό δίκτυο με τον ένα ή τον άλλο τρόπο για να προωθήσουν τη δουλειά τους, είτε αναρτώντας οι ίδιοι, είτε μέσω άλλων, κυρίως οργανωμένων ομάδων, για να μη φαίνονται οι ίδιοι οι καλλιτέχνες, για να είναι αποσπασμένοι. Απόμακροι, παρόντες δε. Γιατί είναι ανάγκη. Ή, αν θες, επιβεβλημένο αδιέξοδο.

Τα social media (θα μου επιτρέψετε τον όρο αγγλιστί, καθώς η ελληνική απόδοση δεν είναι ακριβής) είναι πια η λεωφόρος, ενώ το φυλλάδιο, η πρόσκληση και το μέιλ είναι παράλληλοι, στενότεροι δρόμοι. Δυστυχώς. Αλλά και ευτυχώς. Αυτή η νέα συνθήκη δεν είναι απαραίτητα κακή, σίγουρα δεν είναι και η καλύτερη, αλλά έχει – σίγουρα – δώσει ένεση στα λογοτεχνικά δρώμενα. Δεν θα απαντηθεί, βέβαια, το αρχαϊκό, τετριμμένο ερώτημα τύπου «η έξαρση της λογοτεχνίας βρήκε διέξοδο στα social media ή αυτά έχουν δημιουργήσει την ευκολία εξωτερίκευσης;» στο άρθρο αυτό. Απλά θα παρουσιαστεί ο όγκος της έξαρσης.

social mediaΕίναι παράδοξη έως και οξύμωρη η αναλογία αυτή, αλλά στην Κύπρο πριν από την ευρεία χρήση των social media (facebook, twitter, Instagram και blogs), υπήρχε παρασάγγας λιγότερη εξωτερίκευση της λογοτεχνίας για εμάς που είμαστε κάπως μεγαλύτεροι, ενώ τώρα διαπιστώνεται τοις πάσι ένας σχετικός “αναβρασμός”.

Βασικά, και προσπαθώντας να είμαι επιεικής, ήταν “νέκρα” πριν από δύο δεκαετίες, όπως λέμε στην Κοινή Κυπριακή σε ό, τι αφορά στα λογοτεχνικά δρώμενα (εν μέρει επιφυλάσσομαι, καθώς πρέπει να γίνει έρευνα και να δοθούν ερωτηματολόγια και να καταγραφούν και μετρηθούν ποιοτικά και ποσοτικά οι προσωπικές μαρτυρίες των διοργανωτών τέτοιων εκδηλώσεων στο παρελθόν).

Πάντως, ως γενική ομολογία, το μόνο που αναγνώριζε ο κόσμος της Κύπρου ως “λογοτεχνικό” πριν από μια εικοσαετία, ήταν οι αραιές παρουσιάσεις ορισμένων συγγραφέων που κατάφερναν να φέρουν τη γραφή τους στο χαρτί, και ήταν πολύ μικρός ο αριθμός και η συχνότητα των παρουσιάσεων, καθώς δεν ήτο της “μόδας”.

social mediaΤέτοιο ήταν το Θέατρο, το οποίο βεβαίως ανέκαθεν τραβάει τη μερίδα του λέοντος του φιλοθεάμονος κοινού με λογοτεχνικές αναζητήσεις. Ούτε αυτό δεν είναι κακό, καλό είναι, αλλά η λογοτεχνία δε σταματάει στο Θέατρο.

Αγαπάω το θέατρο, και γράφω θέατρο και ονειρεύομαι μια μέρα να μου ανεβάσουν κι εμένα μια θεατρική παράσταση, και αν δεν είναι από τον ΘΟΚ, (που τα τελευταία χρόνια καλεί Κύπριους Θεατρικούς συγγραφείς σε open call με δέλεαρ να τους παίξουν ένα έργο του, αλλά ποτέ δεν επιλέγεται κανένα έργο Κύπριου μέσα από τη συγκεκριμένη διαδικασία αυτή, συγκρίνοντάς τα πιθανόν με τους κλασσικούς του είδους), ας είναι τουλάχιστον από τον ιδιωτικό τομέα, μιλώντας και γνωρίζοντας τον κόσμο του Θεάτρου μέσα από τα social media.

Που και εκεί τα πράγματα είναι δύσκολα, πάλι προτιμούνται τα «δοκιμασμένα», διάσημα έργα της παγκόσμιας θεατρικής σκηνής. Μακάρι να διοργανώνονταν σύγχρονα «Διονύσια» αλλά δεν το βλέπω. Το Play και το Θέατρο Ένα δοκιμάζουν, όμως το «αναλόγιο» δεν είναι θέατρο σε ολοκληρωμένη μορφή.

Πάντως αυτό που βιώνω έντονα τα τελευταία χρόνια, προσωπικά, είναι ότι εκεί έξω υπάρχουν κι άλλες, πολλές, ίσως αναρίθμητες εκφάνσεις της λογοτεχνίας, έξω από το βιβλίο, έξω από τη θεατρική σκηνή. Υπάρχουν ποιητικές βραδιές, παρουσιάσεις βιβλίων με διαδραστικότητα, βραδιές με ανοικτό βήμα για όποιον θέλει να διαβάσει μια ιστορία που έγραψε, υπάρχουν πλέον και βραδιές που αφηγείσαι μια απομνημονευμένη ιστορία χωρίς να κρατάς χαρτιά, υπάρχει τα τελευταία δύο χρόνια και poetry slam.

Ξενόφερτη κουλτούρα; Καθόλου. Πρώτοι οι Αρχαίοι Έλληνες έφεραν τους διαγωνισμούς ποίησης, με τα Δελφικά και τα Πύθια, ακόμη και στους Ολυμπιακούς Αγώνες, όπου η ποίηση και η λυρική αφήγηση είχαν πάντα την τιμητική τους.

social mediaΣτην εποχή μας, στο μικρό μας νησί, ενάντια σε όλες τις αντιξοότητες (διαδίκτυο, τηλεόρα-ση, παρακολούθηση ποδοσφαιρικών αγώνων, μεταμεσονύχτια ζωή), διαφαίνεται πανηγυρικά ότι η τελευταία δεκαετία μπορεί να περηφανεύεται για πρώτη φορά και για άνθιση της Λογοτεχνίας έξω από το τυπωμένο, σελιδωμένο χαρτί, (χωρίς να το υποτιμώ, όσοι με γνωρίζετε καλά, ξέρετε ότι το προτιμώ αλλά δυστυχώς ο συγγραφέας πρέπει να ελίσσεται) σε διάφορους και εναλλακτικούς χώρους, όπως σε καφετέριες όπου πλέον γίνονται οργανωμένες βραδιές ανάγνωσης με πρωτοβουλίες ενεργών σε οργανωτικό επίπεδο συγγραφέων και οργανισμών, όπως η Μαρία Ιωάννου, ο Παντελής Μάκης, η Μαρίνα Σαβεριάδου, η Μαρία Στυλιανού, η Στέλλα και Κατερίνα Βοσκαρίδου, ο οργανισμός «Ιδεόγραμμα» το ίδρυμα «Άρτος». για να ονομάσω μερικούς, αλλά και το νέο trend, το ξενόφερτο αλλά καλοδεχούμενο δρώμενο των open mic nights (και δεν θα υποπέσω στο τετριμμένο να το συγκρίνω με τα κυπριακά «τσιαττιστά», χωρίς να τα υποτιμώ, απλά άκουσα τη σύγκριση και θύμωσα, όσοι έρθετε να μας ακούσετε θα γνωρίσετε πόσο βαθύς και πολυδιάστατος είναι αυτός ο καινούριος, υποσχόμενος κόσμος) με πρωτοβουλία ομάδων όπως το Write Cy και Tree of Life και συγγραφέων-διοργανωτών, όπως ο Max Sheridan, ο James Mackay, η Soulla AK, ή με εκδηλώσεις της Ένωσης Λογοτεχνών Κύπρου, ή ιδιωτικές πρωτοβουλίες Πανεπιστημίων.

Και βέβαια, να μην ξεχνάμε την άνθιση και των εργαστηρίων δημιουργικής γραφής με πρωτεργάτη το Anna Lynn Foundation πριν καμιά δεκαπενταριά χρόνια, και καθηγητές όπως ο Spurgeon Thompson, Paul Stewart και πάλι η Μαρία Ιωάννου με το καθιερωμένο Σαρδάμ, και πρωτοβουλίες της Μαριλένας Ζακγχέος, ή του Write Cy ή της Γιώτας Δημητρίου και άλλων εργαστηρίων που πλέον άρχισαν να εμφανίζονται σε όλες τις πόλεις της Κύπρου.

social mediaΚαι πού διαφημίζει κυρίως πλέον την ατζέντα του όλος αυτός ο λογοτεχνικός κόσμος; Χωρίς, φυσικά, να αποκλείονται εφημε-ρίδες, λογοτεχνικά περιοδικά και φυλλάδια από την εικόνα, τα social media πλέον είναι ο βασικός διακλαδωτής της πληροφορίας. Εδώ θα έρθει να αναρτηθεί το Δελτίο Τύπου ή το φυλλάδιο όπως ακριβώς θα διανεμηθεί έξω, ή η συνέντευξη στην τηλεόραση ή το ραδιόφωνο.

Εδώ είναι η υψηλή τηλεθέαση, καθώς τα λογοτεχνικά κοινωνικά δίκτυα πλέον έχουν μεταμορφωθεί σε «σελίδες» και γκρουπ, και μόλις αρχίζουν τα πρώτα «shares» και τα «retweet» και η ενημέρωση των εντός-της-ομάδας φίλων, το γεγονός (event) διαδικτυώνεται με δυνατότητα να φτάσει ως εικόνα με διαδραστικό-χειριστικό τρόπο όπου πρέπει να δείξεις το ενδιαφέρον σου, είτε λογαριάζεις να πας είτε όχι, πατώντας κουμπιά όπως “like”, “interested”, “going”.

Το ζητούμενο δεν είναι αν πήγες τελικά, αλλά το ότι ενημερώθηκες. Από εκεί και πέρα, alia iacta est (ο κύβος ερρίφθη), είναι επιλογή σου αν θα πας. Και μια “εναλλακτική” μαγεία του facebook ειδικότερα, είναι ότι όταν πατάς το κομβίον “going”, έστω και αν ψεύδεσαι, και δεν λογάριαζες να πας, εκείνη τη μαγική στιγμή που το πάτησες, θα το δούνε οι φίλοι σου, θα θεωρήσουν ότι θα πας, θα παρασυρθούν να πάνε και ας μη σε βρούνε εκεί, θα το δούνε και αυτοί που σε αντιπαθούν, και θα επιλέξουν να μην πάνε, όλα παίζουν. Κοινωνικό κουτσομπολιό, πάντα όμως με ορίζοντα και δικαιολογία τη Λογοτεχνία, αγιάζοντας τη διάθεση.

social mediaΤο θέμα του παρόντος άρθρου, παρ’ όλα αυτά, είναι ότι τα social media βοηθούν και δεν υπονομεύουν την εξωτερίκευση της λογοτεχνίας. Με απλές αλγοριθμικές διαδικασίες, μεγεθύνει τον αντίκτυπο της πληροφορίας και της ενημέρωσης προσκομίζοντάς την στην προσωπική οθόνη του χρήστη με τον πιο ανώδυνο και ευκολοχώνευτο τρόπο.

Πολλοί συντηρητικοί ή και επικριτές υποστηρίζουν ότι η ίδια η συνθήκη αυτή, που δίνει την ευκαιρία στον φίλο της λογοτεχνίας να δείξει το ενδιαφέρον του για ένα λογοτεχνικό δρώμενο που πρόκειται να γίνει, του δίνει και το άλλοθι για να μη σηκωθεί να πάει. Για την τεμπελιά αυτή μπορούμε να βρούμε και δεκάδες άλλα αίτια, ίσως και βαθύτερα. Το θέμα είναι ότι παλιά το ευρύ κοινό δεν γνώριζε καν. Εξ ου και η έξαρση, καθώς η σωστή ενημέρωση πάντα έφερνε κόσμο στα κοινωνικά δρώμενα.

Όπως έχει αναφερθεί στην αρχή του άρθρου, το αν είναι η χρήση του κοινωνικού δικτύου που οδήγησε σε αυτή την κινητικότητα της λογοτεχνίας έξω σε πραγματικό χρόνο τα τελευταία δέκα χρόνια ή αν είναι η φυσική εξέλιξη και δεν έχει σχέση με τις ευκαιρίες ενημέρωσης που δίνει το διαδίκτυο, είναι μια ερώτηση που θα απαντήσουν οι ειδικοί.

Για το ερώτημα δε περί της άνθισης της λογοτεχνίας και της εξωτερίκευσής της σε αναλογία με το διαδίκτυο και κυρίως το facebook, αδυνατώ να απαντήσω, είναι πιο πολλοί οι παράγοντες που μπορεί να έχουν επηρεάσει. Μπορεί να είναι ενίσχυση και εκστρατεία από το Υπουργείο Παιδείας.

Μπορεί να είναι προγράμματα από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Μπορεί πάλι να είναι ένα κύμα νέων που γράφουν ή που σπούδασαν λογοτεχνία και συντονίστηκαν σε ένα επίπεδο που δεν μπορεί προς το παρόν να εξηγήσει η κοινωνική επιστήμη.

Μπορεί επίσης να είναι η παγκοσμιοποίηση και η πληθώρα των καθηγητών από ξένες χώρες που αποφάσισαν ότι θέλουν να δούνε στα pub του νησιού ό,τι για δεκαετίες ζούσανε στις χώρες τους. Ίσως να το έκανε ένας και να ακολούθησαν δεκάδες άλλοι αλλοδαποί καθηγητές στο νησί.

Μπορεί και ημεδαποί που έφεραν εμπειρίες από το εξωτερικό. Ίσως να είναι ο εμπνευσμένος πρόεδρος μιας λογοτεχνικής ένωσης που έκανε τις πρώτες κινήσεις και δημιούργησε το κύμα. Ίσως να είναι έμπνευση των ιδιωτικών πανεπιστημίων και των ιθυνόντων αυτών. Ίσως και συνέργεια όλων αυτών των μονάδων.

social mediaΈνα είναι σίγουρο: νέοι και παλαιότεροι συγγραφείς πλέον, γνωστοί και άγνωστοι, έχουν βήμα και για να δείξουν δουλειά τους δωρεάν στο κοινό, και για να προετοιμάσουν τους απαιτητικούς αναγνώστες για μια καινούρια τους δουλειά, ή για το έργο τους γενικά, αλλά και να σπάσουν το φράγμα της παλαιότερης ή και πιο επιτυχημένης (για διάφορους λόγους) κάστας συγγραφέων που θεωρούσαν και εξακολουθούν να πιστεύουν ότι μόνο εκείνοι κατείχαν τη γλώσσα και την ικανότητα γραφής – που πιστεύουν ότι οι νεότεροι ή οι πιο άσημοι δεν μπορούν να γράφουν.

Ένα βήμα και για τους παλαιότερους απομονωμένους συγγραφείς και ποιητές που πάντα ένοιωθαν αποκομμένοι από το προσκήνιο των λογοτεχνικών δρώμενων της Κύπρου, είτε λόγω δικής τους δειλίας, είτε λόγω χαμηλής αυτοεκτίμησης, αφού η λογοτεχνία ενίοτε είχε την τάση μιας εσωστρέφειας με τη μέθοδο του αποκλεισμού και της πόλωσης των σχολών γραφής (βλέπε αδήλωτος ανταγωνισμός σύγχρονων συγγραφέων, οι οποίοι εν γένει θεωρούν – ο καθένας για τον εαυτό του – ότι κατέχουν και ίσως τελικά όντως να κατέχουν τα πιο “άγρια” και επαναστατικά μυαλά και τις πιο αλανιάρες ψυχές).

social mediaΥπάρχει και η αντίθετη άποψη. Ότι η υπερβολική ελευθερία και ευκολία δημιουργίας εκδηλώ-σεων και διαφήμισής τους πλέον, έχει «ρίξει τον πήχη» της ποιότητας. Θα διαφωνήσω, αλλά σε άλλο άρθρο. Δεν θέλω να κατηγορώ το είδος μου, πιστεύω ότι αυτές οι τάσεις είναι ατοπήματα του παρελθόντος και ότι στις μέρες μας τέτοια φαινόμενα έχουν εξαλειφθεί και ότι όλοι οι συγγραφείς ζούμε αγαπημένοι. Όλοι, όχι κατά ομάδες, ναι, αυτό εννοώ, ότι έτσι ζούμε πλέον οι συγγραφείς.

Ότι το κοινωνικό δίκτυο μας ενώνει όλους και δεν δημιουργεί ομάδες πόλωσης και αποκλεισμού, αλλά ομόκεντρους ή τεμνόμενους κύκλους. Ίσως και εφαπτόμενους. Όχι όμως ανεξάρτητους. Οι ανεξάρτητοι κύκλοι κρατούν τη λογοτεχνία στεγανή μεν, στεγνή δε. Είναι, βεβαίως, και εκείνοι χρήσιμοι, για τις παλιές σχολές γραφής, αλλά πλέον στη Λογοτεχνία όλα επιτρέπονται και όλα κρίνονται. Όλα είναι εδώ.

Ο καθένας πλέον μπορεί να παρευρεθεί σε ψηφιακό ή πραγματικό χώρο και να συνευρεθεί με άτομα που ανήκουν στον χώρο και δημιουργούν όλα αυτά τα κοινωνικά δίκτυα με λογοτεχνικές αναζητήσεις. Δίκτυα τα οποία μπορεί ο καθένας να προσεγγίσει μέσω του βασιλιά των social media, το facebook- κυρίως – και λιγότερο με τα υπόλοιπα. Να προσεγγίσει για να γνωρίσει συγγραφείς και κριτικούς λογοτεχνίας, αλλά και αναγνώστες, ή ο ίδιος να δείξει τη δουλειά του και να δει αντιδράσεις, ή να ενημερώσει για τυχόν παρουσιάσεις που θα έχει για μια καινούρια του δουλειά.

Τα social media δεν μας έχουν απομακρύνει τον ένα από τον άλλο. Μας έχουν φέρει πιο κοντά. Μας έχουν μακρύνει τα χέρια. Το βήμα δίνει κίνητρο στον καλλιτέχνη για περαιτέρω έμπνευση.

Χωρίς τα social media και τη διαδραστικότητά τους, όπου μπορεί ο φίλος της Λογοτεχνίας να ενημερώνεται άμεσα για όλα τα σχετικά δρώμενα, υπάρχει βεβαίως πάντα η δυνατότητα να ψάχνει κανείς στις εφημερίδες και τα περιοδικά ή τις αφίσες έξω, ή να λαμβάνει στο e-mail ενημέρωση από τους λογοτεχνικούς χώρους που ήδη έχει επιλέξει αφήνοντας την ηλεκτρονική του διεύθυνση. Με τη στενή για τα σημερινά δεδομένα δίοδο αυτή, όμως, η ενημέρωση είναι περιορισμένη, οι επιλογές λιγότερες και ο χρόνος και ο χώρος καθόλου ψηφιακός, εντελώς πραγματικός, με όλους τους περιορισμούς που συνεπάγεται αυτή η μορφή ενημέρωσης. Και στο κάτω-κάτω, όλα καταλήγουν στη λεωφόρο του κοινωνικού δικτύου.

Για όλες τις εκδηλώσεις. Και αναφέρονται σε όλους. Σε όλα τα γούστα, σε όλες τις ηλικίες. Η διαδικτυακή ενημέρωση για τη λογοτεχνία κινείται σε τεμνόμενους, έγχρωμους κύκλους χωρίς αναθυμιάσεις στην τριβή… Μια δεκαετία που βασίστηκε στην εξωστρέφεια για να ενισχύσει την ανάγκη για γραφή κι όχι να την υπονομεύσει. Η ποιότητα γραφής δεν θα κριθεί από τον τρόπο προώθησής της. Αλλά η γνώση της ύπαρξης της γραφής και από το ευρύτερο κοινό μπορεί να ενισχύσει την εξάπλωσή της, κόντρα στις τάσεις των καιρών.

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αντιγραφή μέρους ή ολόκληρου του άρθρου αυτού χωρίς ενημέρωση του εισηγητή του.

Χ. Ρ. Τσιαήλης

Επεξεργασία εικόνας: Παναγιώτα Γκουτζουρέλα

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here