Τρίτη, 27 Οκτωβρίου, 2020
More
    Αρχική Λόγω Τεχνών Μεγάλοι Ζωγράφοι - Νικόλαος Λύτρας

    Μεγάλοι Ζωγράφοι – Νικόλαος Λύτρας

    -

    Νικόλαος Λύτρας, ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του ελληνικού μοντερνισμού, που αναζωογόνησε την ελληνική ζωγραφική.

    Ο Νικόλαος Λύτρας (1883 – 1927) ήταν διακεκριμένος Έλληνας ζωγράφος των αρχών του 20ού αιώνα και ένας από τους κυριότερους εκφραστές του πρώιμου ελληνικού μοντερνισμού.

    Γράφει η Μαρία Σάντα

    Νικόλαος Λύτρας
    Αυτοπροσωπογραφία

    Γεννημένος στην Αθήνα, με καταγωγή από την Τήνο, γιος του γνωστού ζωγράφου Νικηφόρου Λύτρα, ο Νίκος –όπως υπέγραφε– Λύτρας, από μικρός εξοικειώνεται με το σχέδιο και το χρώμα. Σπουδάζει ζωγραφική στο Σχολείο των Τεχνών, τη μετέπειτα Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, από το 1902 έως το 1906, με δάσκαλους τον πατέρα του, Νικηφόρο Λύτρα, και τον Γεώργιο Ιακωβίδη. Κατόπιν συνεχίζει τις σπουδές του στην Ακαδημία του Μονάχου, με τριετή υποτροφία από το 1907 έως το 1912, με δάσκαλο τον Ludwig von Löfftz.

    Ο νεαρός ζωγράφος γνωρίζει στο Μόναχο τον γερμανικό εξπρεσιονισμό και τις δημιουργίες της περίφημης ομάδας του “Γαλάζιου Καβαλάρη”, την οποία είχε ιδρύσει το 1911 ο “πατέρας” της αφηρημένης τέχνης Wassily Kandinsky, μαζί με τον συμπατριώτη του Jawlensky και τους γερμανούς ομότεχνούς τους Franz Marc, August Mack και Paul Klee, που αποτέλεσε το θεωρητικό και αισθητικό ορμητήριο της αφηρημένης τέχνης. Έρχεται επίσης σε επαφή με όλα τα γνωστά καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής, όπως ο φωβισμός, ο ιμπρεσιονισμός, ο μεταϊμπρεσιονισμός, και γνωρίζει μέσα από εκθέσεις και προσωπικές συλλογές, έργα των Matisse, Derain, Vlaminck, Manet, Cézanne, Picasso και άλλων επιφανών ζωγράφων της εποχής.

    Δεν ήταν επομένως δυνατόν, ως καλλιτέχνης με ταλέντο και έμπνευση να μην επηρεαστεί από τις ριζοσπαστικές καινοτομίες που λάμβαναν χώρα στη βαυαρική πρωτεύουσα. Έτσι, ο Νικόλαος Λύτρας από νωρίς εξέφρασε τη διάθεση ενός ριζοσπαστικού μοντερνισμού και έγινε ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον ρομαντικό ρεαλισμό του 19ου αιώνα και τη μοντέρνα τέχνη του 20ού.

    Το 1911, επιστρέφοντας στην Ελλάδα, εντάσσεται στους νεωτεριστές καλλιτέχνες που υποστηρίζουν το μεταρρυθμιστικό εκσυγχρονιστικό πρόγραμμα του Ελευθέριου Βενιζέλου. Το 1912, στρατεύεται στους Βαλκανικούς Πολέμους και παρασημοφορείται για τη δράση του. Το 1915, υποβάλλει για πρώτη φορά υποψηφιότητα για τη θέση καθηγητή στη Σχολή Καλών Τεχνών, αλλά δεν εκλέγεται.

    Τον Αύγουστο του 1917, με πρωτοβουλία του Νικόλαου Λύτρα δημιουργείται η Ομάδα “Τέχνη”, η οποία αποτελούνταν από τους εκπροσώπους της ελληνικής “πρωτοπορίας” στη ζωγραφική: Κωνσταντίνο Παρθένη, Κωνσταντίνο Μαλέα, Περικλή Βυζάντιο, Θεόφραστο Τριανταφυλλίδη, Λυκούργο Κογεβίνα, Οδυσσέα Φωκά, Νικόλαο Οθωναίο, Όθων Περβολαράκη και τον γλύπτη Μιχάλη Τόμπρο. Ο Νικόλαος ήταν τότε τριάντα τεσσάρων χρονών και είχε ήδη καθιερωθεί ως μοντέρνος ζωγράφος με τολμηρές καινοτομίες στο έργο του, προκαλώντας έτσι το τότε συντηρητικό φιλότεχνο κοινό της Αθήνας.

    Νικόλαος Λύτρας
    Βάρκα με πανί (Πάνορμος Τήνου), (1923-1926), Αθήνα, Εθνική Πινακοθήκη

    «Στα 1917, ένα απόγευμα, με κάλεσε στο ατελιέ του ο Νίκος ο Λύτρας, να μου πει ότι μια ομάδα από εμάς, τον Ιακωβίδη, τον Φωκά, τον Μαλέα, τον Κογεβίνα, τον Οθωναίο, τον Τριανταφυλλίδη, τον Περβολαράκη, τον Στεφανόπουλο και τους γλύπτες Ζευγώλη και Τόμπρο, θα κάναμε μια έκθεση στα γραφεία του “Ελεύθερου Τύπου”, που έγιναν αργότερα “Γκαλερί Στρατηγοπούλου”. Εγώ κολακεύτηκα πολύ, γιατί ήμουνα και ο νεότερος από όλους. Ένα άλλο απόγευμα ξαναβρεθήκαμε όλοι στο ίδιο ατελιέ, και ο Μαλέας είπε ότι πρέπει η ομάδα αυτή να έχει μια ονομασία. Είπαν πολλές και διάφορες, κι εγώ πρότεινα να ονομαστεί “Η Ομάς της Τέχνης”. Το όνομα άρεσε σε όλους, με τη διαφορά πως ο Μαλέας, που ήταν δημοτικιστής, μαλλιαρός, όπως τους λέγαμε τότε, το διόρθωσε σε “Ομάδα Τέχνης”», περιγράφει ο ζωγράφος Περικλής Βυζάντιος.

    Έτσι δημιουργήθηκε η Ομάδα “Τέχνη”, συσπειρώνοντας μια σημαντική μερίδα εικαστικών καλλιτεχνών των αρχών του 20ού αιώνα, η οποία, με σκοπό να προωθήσει τις ανανεωτικές τάσεις στη ζωγραφική, εξέφρασε την ανάγκη να υπερβεί η ελληνική τέχνη τον ακαδημαϊσμό και έγινε ταυτόσημη με τη γέννηση του μοντερνισμού στη χώρα μας.

    Νικόλαος Λύτρας
    Προσωπογραφία κυρίας Λύτρα, (1917), Αθήνα, Εθνική Πινακοθήκη

    Το 1919, παντρεύεται τη ζωγράφο Μαρία Χορς. Το 1923, εκλέγεται παμψηφεί καθηγητής της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών (ΑΣΚΤ), έχοντας ως συνυποψήφιό του τον Κωνσταντίνο Παρθένη. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να κατηγορηθεί ότι, επειδή ήταν γιος του Νικηφόρου Λύτρα, εκπροσωπούσε την ξεπερασμένη “Σχολή του Μονάχου”. Στην πραγματικότητα όμως ίσχυε ακριβώς το αντίθετο. Όπως υποστηρίζουν σύγχρονοι τεχνοκριτικοί, ο Νικόλαος Λύτρας όχι μόνο δεν εξέφραζε τον ακαδημαϊκό ρεαλισμό του 19ου αιώνα, αλλά ήταν πιο μοντέρνος και από τον συνυποψήφιό του Παρθένη.

    Στα λίγα χρόνια που δίδαξε στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, ο Λύτρας κατόρθωσε να αλλάξει τη δομή και τον ρόλο των εργαστηρίων, που αποτελούσαν πλέον αυτοτελείς εκπαιδευτικές μονάδες με υπεύθυνο έναν καλλιτέχνη-καθηγητή. Κυρίως όμως, πρόλαβε να εισαγάγει στη σχολή τα νέα ρεύματα, καθώς και μια νέα οπτική της τέχνης και της διδασκαλίας της, αναμορφώνοντας έτσι την εικαστική διδασκαλία στην ΑΣΚΤ.

    Το 1927, πεθαίνει από φυματίωση, σε ηλικία μόλις 44 ετών.

    Η φήμη του σπουδαίου ζωγράφου δεν ξεθώριασε με την πάροδο του χρόνου, αντίθετα ενισχύθηκε, χάρη στο ενδιαφέρον του κοινού για τη ζωγραφική του. Κάποια από τα έργα του βρίσκονται στην Εθνική Πινακοθήκη Αθηνών και πολλά άλλα είναι διασκορπισμένα σε ιδιωτικές συλλογές.

    Μετά τον θάνατό του, διοργανώθηκαν αναδρομικές εκθέσεις του έργου του στο Ζάππειο το 1929, στην Μπιενάλε της Βενετίας το 1936 και στην Εθνική Πινακοθήκη της Ελλάδας το 2008.

    O Νικόλαος Λύτρας, με την ιδιαίτερη τεχνοτροπία του σε σχέση με το χρώμα, υπήρξε πρωτοπόρος του εξπρεσιονισμού. Τα έργα του, τα οποία είναι κυρίως προσωπογραφίες, φωτεινά τοπία και νεκρές φύσεις, χαρακτηρίζονται από ελευθερία στο σχέδιο, παχύρρευστο χρώμα και πλατιές πινελιές. Έργα που δεν έχουν τίποτα να ζηλέψουν από εκείνα αντίστοιχων Ευρωπαίων εξπρεσιονιστών και για τα οποία δέχτηκε σκληρή κριτική από τους υποστηρικτές της ρεαλιστικής σχολής. Άλλοι πάλι βρίσκουν πως το έργο του στέκεται πιο κοντά στο μεταϊμπρεσιονιστικό έργο του Πωλ Σεζάν. Δυστυχώς για τον ζωγράφο, πέθανε νέος από φυματίωση και η αναγνώριση του πρωτοποριακού του έργου άργησε να έλθει. Σήμερα όμως θεωρείται ένας από τους κυριότερους ανανεωτές της ελληνικής ζωγραφικής.

    Νικόλαος Λύτρας
    Το γάλα, (1917), Ιδιωτική συλλογή

    Στους πίνακες του Λύτρα, τα τοπία απεικονίζονται μέσα σε ένα φυσικό περιβάλλον, απαλλαγμένα από παραδοσιακά νατουραλιστικά στοιχεία, διάχυτα από το καθαρό και λαμπερό ελληνικό φως, το οποίο έχει αποδώσει με έναν τρόπο απαράμιλλο. Καταργεί την προοπτική και ελευθερώνει το χρώμα, ενδυναμώνοντάς το στο πάνω μέρος του πίνακα, ώστε να αποφευχθεί η εντύπωση της τρίτης διάστασης. Η χρωματική πινελιά του αποσκοπεί στο να κρατηθεί η εικόνα στην επιφάνεια. Ο Λύτρας δεν αναζητά το ωραίο. Αντίθετα επιζητεί να προβάλλει και να εξιδανικεύσει το τοπίο και συχνά τα έργα του στηρίζονται σε μια περιορισμένη και πολύ συγκρατημένη χρωματική παλέτα.

    «Όσο αφορά στις προσωπογραφίες του, ο Λύτρας επιμένει στη βαθύτερη απόδοση του χαρακτήρα και του ψυχισμού του μοντέλου του, στοιχείο που φαίνεται να συνδέεται με τη γερμανική παιδεία του. Όταν ζωγραφίζει τη γυναίκα του σ’ ένα από τα ωραιότερα έργα της μοντέρνας τέχνης (1919-1921, Εθνική Πινακοθήκη), χρησιμοποιώντας αποκλειστικά το μαύρο ως καθαρό χρώμα και τη φορά της παχύρρευστης πινελιάς ως “σμίλη” για να αποδώσει τον όγκο, ο χαρακτήρας του προσώπου αναδύεται με έμφαση: έκφραση, βλέμμα, χέρια, αυτά τα καταπληκτικά απλωμένα αποφασιστικά δάκτυλα, αποκαλύπτουν τη δυνατή και ανεξάρτητη προσωπικότητα μιας μοντέρνας γυναίκας».

    «Αντίθετα από τους περισσότερους ζωγράφους του μοντερνισμού, Έλληνες και ξένους, ο Νίκος Λύτρας δεν κατανέμει ισόνομα το διάλογο ψυχρών-θερμών και συμπληρωματικών σε όλη την επιφάνεια του καμβά, αλλά τη χωρίζει σε μεγάλα πεδία με δεσπόζουσα τονικότητα ψυχρών και θερμών χρωμάτων. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι συνήθως τα θερμά πεδία με τις ώχρες, τα κίτρινα καδμίου, τα πορτοκαλιά τοποθετούνται προς τα πάνω, ενώ τα ψυχρά, γαλάζια, γκρίζα, ιώδη απλώνονται συνήθως στο κάτω μέρος του πίνακα. Είναι και αυτό ένα τέχνασμα που επιβεβαιώνει τις γνώσεις του ζωγράφου πάνω στη χωροπλαστική δύναμη των χρωμάτων. Τα θερμά ακτινοβολούν και τείνουν να φέρουν το άνω μέρος του πίνακα προς τον θεατή, ενώ τα ψυχρά υποχωρούν προς το βάθος. Έτσι επιτυγχάνεται η ανατροπή της ψευδαίσθησης του βάθους. Αξιοσημείωτος είναι και ο τρόπος που μεταχειρίζεται ο Νίκος Λύτρας το απόλυτο λευκό πάντα σε σύζευξη με πολύ σκούρα χρώματα και μαύρα, σε μικρές πάντα ποσότητες», επισημαίνει η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, Μ. Λαμπράκη – Πλάκα.

    Νικόλαος Λύτρας
    Το ψάθινο καπέλο, (1923-26), Αθήνα, Εθνική Πινακοθήκη

    Το σύστημα της ψευδαίσθησης του βάθους λειτουργεί με ιδανικό τρόπο στο “Ψάθινο καπέλο” (1925, Εθνική Πινακοθήκη), ένα από τα πιο εντυπωσιακά έργα του πρώιμου ελληνικού Μοντερνισμού. Κοιτάζοντας τον πίνακα, η πρώτη εντύπωση είναι ότι βυθιζόμαστε σε ένα νησιώτικο τοπίο μια ζεστή καλοκαιρινή μέρα. Το φλογισμένο κίτρινο των ξερών χόρτων που σμίγει με την ώχρα του ψάθινου καπέλου, εναρμονίζεται τέλεια με το γαλάζιο και το γκρι του ρούχου και των ασπρισμένων σπιτιών. Στον πίνακα κυριαρχούν δηλαδή δύο συμπληρωματικά χρώματα, διαβαθμισμένα όμως σε διάφορους τόνους και απλωμένα στη σύνθεση παρατακτικά: όλα τα γκριζογάλαζα ψυχρά στο κάτω μέρος και όλα τα πορτοκαλοκίτρινα θερμά στο πάνω.

    Η ζωγραφική του Λύτρα αποκαλύπτει μια εκρηκτική και γεμάτη ένταση ιδιοσυγκρασία, στοιχείο το οποίο μεταδίδεται στους πίνακές του, κάτι το οποίο οδήγησε μερικούς μελετητές να κατατάξουν την τέχνη του στον εξπρεσιονισμό. Η ζωγραφική του, ωστόσο, δεν μπορεί να ενταχθεί σε συγκεκριμένη σχολή, καθώς διαθέτει μία ποικιλομορφία στοιχείων, με πρωταρχικό εκείνο του καθαρού και έντονου χρώματος.

    Ο σπουδαίος ζωγράφος καθιέρωσε μια προσωπική, πρωτοποριακή εικαστική γλώσσα, αφήνοντας ως παρακαταθήκη μια πλούσια συγκομιδή έργων, που χαρακτηρίζονται από ένταση και ζωτικότητα και μπορούν να συναγωνιστούν επάξια τα μεγάλα αριστουργήματα του πρώιμου ευρωπαϊκού μοντερνισμού, συμμετέχοντας ενεργά στην ανήσυχη καλλιτεχνική σκηνή της εποχής του και έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στην οργάνωση, ενδυνάμωση και καθιέρωση των μοντερνιστικών κινημάτων στην Ελλάδα.

    Ο Νικόλαος Λύτρας ζωγράφιζε ελεύθερα. Το έργο του δεν σφραγίσθηκε από κλισέ και συμβολισμούς. Η ζωγραφική του ήταν καθαρή και αυθόρμητη, ζωντανή και λαμπερή, δυναμική και χειρονομιακή.

    «Στην τέχνη δεν ενδιαφέρει το τι, αλλά το πώς ζωγραφίζεις κάτι» υποστήριζε ο Νικόλαος Λύτρας, σύνθημα το οποίο εφάρμοσε στη ζωγραφική του και έγινε ο καταλύτης για την απελευθέρωση της σύγχρονης τέχνης από τα δεσμά των ακαδημαϊκών κανόνων και την καθιέρωση του μοντερνισμού στη χώρα μας.

    Πηγές:
    https://el.wikipedia.org
    https://www.nationalgallery.gr
    https://www.europeana.eu
    http://www.nikias.gr

    ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

    Please enter your comment!
    Please enter your name here