Όταν πήρα στα χέρια μου το καινούργιο βιβλίο του Αντώνη Χαριστού, με τίτλο μποστάνι Δημοκρατίας, από τις εκδόσεις Γράφημα, δεν κρύβω πως η χαρά μου ήταν μεγάλη.
Προσωπική άποψη: Αντωνία Καππέ
Κι αυτό γιατί ο Αντώνης, πέρα απ’ το ότι υπήρξε συμφοιτητής στο Κοινό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών της Δημιουργικής Γραφής του ΕΑΠ και του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας, πάνω από όλα είναι ένας αεικίνητος ιδεαλιστής με εύλογο προβληματισμό και ευαισθησία σε θέματα που αφορούν τη γλώσσα και τη γραφή. Γεγονός που μαρτυρά και η πλούσια δράση του στην Υπερρεαλιστική Ομάδα Θεσσαλονίκης, ως ιδρυτικό μέλος, απ’ τον Μάιο του 2018.
Στο μποστάνι Δημοκρατίας, σχετικά με τον τίτλο, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η λέξη «μποστάνι», πέρα απ’ την ποικιλότητα του φυτωρίου που εννοεί, σηματοδοτεί και τον οριοθετημένο καλλιεργήσιμο χώρο. Σε αντίθεση, η «Δημοκρατία», που είναι συνυφασμένη με την ελευθερία και το ανοιχτό διάστημα, ασφυκτιά στα στενά όρια του «μποστανιού». Στο έργο, ο Αντώνης Χαριστός ορίζει τον τίτλο του με αλληγορική διάσταση, αντικατοπτρίζοντας την επαρχιακή κοινωνία της Σαμοθράκης του 1981, που αποτελεί και το κύριο σκηνικό του έργου του.
Πρόκειται για μια κλειστή κοινωνία αποστεωμένης δημοκρατίας, όπου σε κοινωνικοπολιτικό και πολιτισμικό επίπεδο η σθεναρή συντηρητική της υπόσταση –απότοκος των ενεργειών και των γεγονότων που ακολούθησαν τον Μεσοπόλεμο και την περίοδο της Δικτατορίας– εμμένει ασφυκτικά στις παραδοσιακές συμβάσεις αξιών και συμβόλων, ακόμα και μετά την παρέλευση επταετίας από την κατάλυση της δικτατορίας. Μια κοινωνία που διατηρεί με φανατισμό σύμβολα και πρότυπα προηγούμενων εποχών, διαιωνίζοντας την πολιτική αδιαλλαξία, την κοινωνική υποκρισία και την υποτακτική νομοτέλεια με την πειθήνια υποταγή των πολιτών της. Μάλιστα ο συγγραφέας, για να τονίσει τα στενά όρια της προαναφερθείσας κοινωνίας, την παρουσιάζει πανοραμικά, με ακριβή οριοθέτηση (μήκος, πλάτος και ύψος), απ’ την αρχή της αφήγησης, με τη χρήση της τοπικής δείξης: «ένας πολυκύμαντος χάρτης ιδιαιτεροτήτων συμπυκνωμένος σε έκταση εκατόν εβδομήντα οκτώ τετραγωνικών χιλιομέτρων και ύψους χιλίων εξακοσίων ένδεκα μέτρων».
Στο προπύργιο αυτό του συντηρητισμού, θεματοφύλακες της παράδοσης αξιών είναι οι κεφαλές του τόπου: ο Δήμαρχος, ο αρχηγός της χωροφυλακής και ο παπάς της ενορίας, γόνοι της ίδιας οικογένειας, που συγκεντρώνουν στα χέρια τους εξουσία και χρήμα και αποτελούν τους βασικούς στερεοτυπικούς χαρακτήρες της αφήγησης:
Η μεγιστοποιημένη ιδιοκτησία αποτελούσε χρόνια ενασχόληση των αρχών της Σαμοθράκης. Σε αντιγραφή των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων της κυρίως Ελλάδος, οι κεφαλές του νησιού συναγωνίζονταν, για να καταχωρήσουν στα λογιστικά τους δικαιολογητικά και το τελευταίο κομμάτι γης στην κατοχή τους.
Μέσα σε αυτό το κανονιστικό «μποστάνι» καταβολών, ο Αντώνης Χαριστός, προκειμένου να εξελίξει την πλοκή του και να κάνει απτή την αψιμαχία συντηρητισμού-ανανέωσης, τοποθετεί τρεις ετερόκλητους χαρακτήρες: τον φιλόλογο Χάρη, με καινοτόμες ιδέες πάνω σε θέματα διδασκαλίας, οι οποίες αντίκεινται στις παραδοσιακές φόρμες παράδοσης του μαθήματος και αποβλέπουν κυρίως στην προώθηση της ελεύθερης έκφρασης, της φαντασίας και του λόγου. Τον αρχιτέκτονα Πέτρο, ιδεαλιστή και ονειροπόλο, με σπουδές στο Παρίσι και επιρροές από το κλίμα της τότε εποχής, με σημείο εκκίνησης την εξέγερση των φοιτητών τον Μάη του 1968. Και τέλος τον μουσικό Αντώνη, με κλασική παιδεία και σπουδές στη Βιέννη και στη Ρώμη, που εμπλέκεται με τα κοινά ορμώμενος απ’ τον παιδικό του έρωτα για μια παλιά συμμαθήτρια. Τρεις χαρακτήρες, που με την αφέλεια της νεότητας, παρότι ο καθένας αποζητάει τη δική του «Ιθάκη», στρατεύονται στο κόμμα της αντιπολίτευσης και στέλνονται στο νησί για να αναταράξουν το αδιασάλευτο άντρο του συντηρητισμού:
Επρόκειτο για το εκμαγείο των προσωπικοτήτων απ’ το οποίο εμφορούνταν οι συστολές των ευθυνών ενώπιον του παρόντος. Η αβεβαιότητα της πορείας στην υποκειμενική της ερμηνεία εξέθρεψε το ομοίωμα της οπλισμένης παρέμβασης στον δημόσιο λόγο. Η νεότητα με τις αδηφάγες ενοχλήσεις των εσωτερικών ορμών, μορφοποιούνταν στο μεταίχμιο τριών, διακριτών μεν ομοιόμορφων δε, αλληλεπιδράσεων.
Το σκηνικό της δράσης αποκαλύπτεται και προσδιορίζεται απ’ την αρχή της αφήγησης με επεξηγηματικές πληροφορίες, προϊδεάζοντας τον αναγνώστη για τον δυσχερή εγκλιματισμό των ηρώων. Συγκεκριμένα, το έργο ξεκινά σε παροντικό χρόνο, Σεπτέμβριο του 1981, στο λιμάνι της Καμαριώτισσας, όταν τρεις νέοι πολιτικοί αγκιτάτορες, με αφετηρία τη Θεσσαλονίκη, αποβιβάζονται στο νησί από το πλοίο της γραμμής, τον μοναδικό δίαυλο επικοινωνίας με τη Σαμοθράκη. Σκοπός τους να διαδώσουν τις καινοτόμες ριζοσπαστικές ιδέες του Προοδευτικού Κόμματος της «αλλαγής», ενόψει των επικείμενων εκλογών. Με άνωθεν εντολή, έχουν περιθώριο να φέρουν εις πέρας την αποστολή τους στο διάστημα των τριών ημερών.
Προκειμένου να πετύχουν τον στόχο τους χωρίς να κινήσουν υποψίες, δεν αποκαλύπτουν τα σχέδιά τους στους ντόπιους και ιδίως στις τοπικές διοικητικές αρχές και παρουσιάζονται στο νησί ως τουρίστες. Καθώς η ιστορία εξελίσσεται, ο αφηγητής παρακολουθεί με άνεση τις διαδρομές των ηρώων στους χώρους του νησιού, σκιαγραφώντας την ανεδαφική τους προσπάθεια μέχρι το τέλος. Η αναμέτρηση με τα πάθη και τις μύχιες επιθυμίες της ανθρώπινης υπόστασης, με σημείο αναφοράς τον έρωτα, είναι στοιχεία καθοριστικά που οδηγούν την αφήγηση. Κι ενώ τα γεγονότα και οι καταστάσεις συμπλέκονται, οι ήρωες βρίσκονται αντιμέτωποι με σύμμαχους και αντίμαχους, αλλά και με τον ίδιο τους τον εαυτό. Η κατάχρηση εξουσίας, η παρανομία και η δολιοφθορά αποκαλύπτουν το σαθρό σύστημα της δημόσιας διοίκησης, υπό την ανοχή και αδιαφορία των κεντρικών εξουσιών του Κράτους:
Τα κυκλώματα παρανομίας είχαν την κάλυψη υψηλόβαθμων στελεχών της διοικήσεως με την ιστορία τους να εκτείνεται σε βάθος χρόνου. Μια συσσωρευμένη παρανομία κατάχρησης εξουσιών στο όνομα του λαού μετατρεπόταν σε καλοστημένη συνταγή μαζικής εξαπάτησης. Είτε στην ταπεινή κλίμακα είτε στην υψηλή οι σχέσεις των ενδιαφερόντων παρέμεναν απαράλλαχτες. Οι θεσμοί παρανομίας και παρατυπίας υπήρξαν κυτταρικό στοιχείο της ταυτότητας μιας ολόκληρης κοινωνίας.
Όσον αφορά τη δομή, η μυθοπλασία βαίνει προς την κορύφωση με γραμμική φορά και εκτινάσσεται ξαφνικά, λίγο πριν τη λύση της, με αφηγηματική επιτάχυνση στο μέλλον, προβάλλοντας αστραπιαία αυτό που θα ακολουθήσει στις ζωές των ηρώων, για να επιστρέψει ξανά στο παρόν και να ολοκληρωθεί.
Εγκύπτοντας στο κείμενο με προσοχή, αντιλαμβανόμαστε ότι κάθε λέξη επιλέγεται με επιμέλεια σε συγκερασμό με την προηγούμενη και την επόμενη, επιτελώντας τη νοηματική κατακύρωση με τις όποιες παρεκκλίσεις αυτή υπονοεί. Ο Αντώνης Χαριστός, με την ανατρεπτική χρήση της γλώσσας, αποτινάζει τον ρεαλιστικό μανδύα θέασης των πραγμάτων. Η γραφή του δεν παραμένει στατική στην περιγραφή και ωραιοποίηση, αλλά με καινοτομία προωθεί το νόημα πέρα από την επιφάνεια, προβάλλοντας μια νέα πραγματικότητα. Αιτία και αποτέλεσμα σε συνεχή αλληλεπίδραση δομούν έναν στέρεο λόγο, οξύ και κοφτερό, εγείροντας τη φαντασία του αναγνώστη με νέες ιδέες και μηνύματα. Η ανανεωτική προδιάθεση της γραφής γίνεται αντιληπτή και μέσα απ’ τους διαλόγους, οι οποίοι δεν περιέχουν στοιχεία τοπικών ιδιωματισμών. Αντίθετα οι χαρακτήρες, και ιδίως οι αρχές εξουσία –ανεξαρτήτως πνευματικού υποβάθρου– προβάλουν τους εδραιωμένους συνειδησιακά επιτελικούς ρόλους τους, διαμέσου της τυπικής, επίσημης ελληνικής γλώσσας.
Εντέλει, στο μποστάνι Δημοκρατίας, στο προσκήνιο βρίσκεται ο άνθρωπος με τις ιδιαιτερότητες και τις αδυναμίες της ανθρώπινης υπόστασης, που ψάχνει την αλήθεια ανάμεσα στο ιδανικό και το πραγματικό, το ιδεώδες και το ονειρικό και έρχεται σε σύγκρουση με τον εαυτό του (σώμα, πνεύμα, ψυχή) και με το κοινωνικό περιβάλλον (πρόσωπα, εξουσίες). Όμως, η διαιώνιση της κοινωνικής αναλγησίας, της πολιτικής σαθρότητας και της διαπλοκής, τον καθιστά αδύναμο και ανασφαλή. Και είναι αυτή ακριβώς η απογοήτευση της «πνιγερής πραγματικότητας» που τον ωθεί στη μεταστροφή, δίνοντάς του το έναυσμα για να συνεχίσει και να βρει τη λυτρωτική διέξοδο στον έρωτα. Γιατί, στο τέλος, είναι η δύναμη του έρωτα που σπάει τους φραγμούς του κατεστημένου και φέρνει ψυχική ανάταση στον άνθρωπο.
Περίληψη: Το «μποστάνι Δημοκρατίας» περιστρέφεται γύρω από τους ανθρώπινους χαρακτήρες ενταγμένους στα πλαίσια των κοινωνικών διεργασιών. Διεργασίες τις οποίες ετεροκαθορίζουν ιδέες, επιθυμίες και προοπτικές. Τα συλλογικά και ατομικά πεπραγμένα, διαδραματίζουν την εναλλακτική πρόταση στα είθισται των παραδεδεγμένων αληθειών. Η προσωπικότητα του λόγου και των πράξεων, μετατοπίζεται από το πεδίο της καθημερινής αναφοράς σε αυτό του ιστορικού χρόνου και της υποκειμενικής διάταξης των ρόλων. Εγκλωβισμένοι στα δεδομένα της κοινωνικής αναπαραγωγής, τρεις νέοι αγκιτάτορες αναμετρώνται με τα πρότυπα συντήρησης και παραδοσιακής πρόσληψης των πραγμάτων. Η νήσος Σαμοθράκη θα μετατραπεί σε γέφυρα άρνησης του παρελθόντος, με το παρόν να μοιάζει αβέβαιο στην αυλαία του αύριο. τραύματα, διαπιστώνουν την ανάγκη ενός νέου ξεκινήματος που συνδέεται με την ταυτότητα των σύγχρονων Ελλήνων.
Στοιχεία Βιβλίου
Τίτλος: Μποστάνι Δημοκρατίας
Συγγραφέας: Αντώνης Χαριστός
Εκδόσεις : Γράφημα
ISBN: 9786185271909
Ημ. Έκδοσης: 25/02/2020
Υποστηρίξτε το blog μας με μία δωρεά, πατώντας εδώ
